چاپ کردن این صفحه
آفتهای جهان اسلام و راههای اصلاح و تحول 1
1397/08/01 120

آفتهای جهان اسلام و راههای اصلاح و تحول 1

دکتر سید احمد زرهانی(قسمت اول)

 

 جهان اسلام همانند بوستانی با طراوات و زیبا است که در معرض آفتهایی قرار دارد. متفکران مسلمان ضمن ترسیم و بیان جلوه‌های چشم‌نواز این عالم پرعظمت باید به تجزیه و تحلیل جریانهای درونی و پیرامونی آن بپردازند و خطرها و تهدیدها را بشناسند و برای دفع آفتهای دنیای اسلام همت گمارند.

مهم‌ترین ویژگی جهان اسلام در عصر بیداری اسلامی «صیرورت» و «شدن» و «تحول پذیر بودن» مردم سرزمینهای اسلامی است. مدیریت تغییر و تحول اگر در دست کشورهای غربی باشد و برنامه‌ریزی به وسیله مستکبران انجام پذیرد، مسیر پیش روی ما خطرناک است و چنانچه متفکران مسلمان تحولات جهان اسلام را مدیریت و رهبری کنند، افق آینده امیدآفرین می‌باشد. آنچه مورد انتظار مسلمانان است، طلوع تمدن اسلام ناب محمدی(ص) از بطن تحولات جاری است و آنچه مورد اقبال مستکبران است، تبدیل جهان اسلام به پایگاه امنی برای جهان سرمایه‌داری است. فاصله این دو چشمداشت نشانگر تفاوت دو گونه برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری و تدوین دو نوع راهبرد است. راهبرد غرب هضم جهان اسلام در ذیل نظام لیبرال دموکراسی و همگن‌سازی در ابعاد فرهنگی، آموزشی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است. راهبرد جهان اسلام تولد تمدن اسلامی به منزله گفتمان مقبول بشریت برای نجات از مادی‌گرایی است. خاستگاه راهبرد غرب، ماتریالیسم و سکولاریسم است و خاستگاه راهبرد مسلمانان، جهان‌بینی توحیدی است. یکی مفتون طبیعت و دیگری مجذوب قدرت آفرینش خداوند و پویا در مسیر او، برای مهندسی جامعه انسانی و حیات طیبه تا پایان قرن 21. جامعه جهانی در معرض تصادم و رویارویی این دو طرز تفکر است و غلبه جهان‌بینی توحیدی بر جهان‌بینی مادی‌گرایی، آهنگی است که در فرجام تاریخ نواخته خواهد شد. با طنین این آهنگ الهی، بشریت روی آرامش و عدالت می‌بیند و بوستان هدایت انبیا به بار می‌نشیند. اکنون که در میانه راه حرکت می‌کنیم باید با استمداد از قرآن و سنت و عترت، نگاهی به نیم‌رخ جهان اسلام بیفکنیم و آفتهای این بوستان را برشماریم و برای افزودن بر طراوت و نشاط آن، چاره‌ها بیندیشیم. قدری تأمل در واقعیتهای تلخ و شیرین جوامع اسلامی، نشان می‌دهد که این مشکلات کمابیش جهان اسلام را رنج می‌دهد: 

1) تفرقه 

خواه تفرقه ره‌آورد استعمار و نتیجه شیطنت اجانب باشد و خواه ریشه در هوی و هوس، جهل و کم‌دانشی و فقر فرهنگی برخی از مسلمانان داشته باشد، آفت جانکاه و خطرناکی است و باید در حد میسور از میان برداشته شود. آنچه که مسلم است، در ذات دین خدا نشانه‌ای از تفرقه نیست و دستاورد توحید همان اتحاد و هم‌گرایی است. 

عبور مسلمانان از گردنه نفس‌گیر تفرقه، کاری دشوار ولی ممکن و شدنی است. سرمستی و وقت کشی در این معبر مهلک، به سود دشمن و حربه اهریمن است و باید خردمندانه از آن حذر کرد. اگر خداوند می‌خواست همه مردم را در قالب یک امت واحده مثل هم و در یک مسیر خلق می‌کرد و جلو ایجاد اختلاف را می‌گرفت! اما خداوند حکیم چنین نکرده است و راه تعقل، جهاد با نفس، هدایت‌پذیری، فتح قله‌های اجتهاد و تخلق به اخلاق الهی را باز گذاشته است، تا آدمیان راه را در پرتو وحی از چاه تشخیص دهند و آگاهانه قدم در صراط مستقیم نهند و از پرتگاه آتش جهنم با چشم باز برهند. 

خداوند علیم می‌فرماید: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ. إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ ...».(1)

شگفتا فلسفه آفرینش آدمیان در هدایت‌پذیری آنان برای عبور از گردنه اختلافها و تمکین از احکام الهی است. اختلاف افکنی مطلوب طبع ماجراجوی ابنای جنس است و درمان این درد نفسانی حرکت در سایه رحمت و هدایت الهی و پرهیز از آتش افروزی است. از ویژگیهای بارز تفرقه افکنان در دین، یکی آن است که پس از دریافت علم و بینات و با دست پر به ایجاد تفرقه می‌پردازند و بر سر راه همدیگر سنگ می‌اندازند!

قرآن مجید در این باب می‌فرماید: «وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ».(2)

واقعیت این است که بخش عظیمی از تفرقه در جهان اسلام با دست‌مایه‌ای از آگاهی و نفسانیت مدیریت می‌شود و باید مورد کندوکار و چاره‌اندیشی قرار گیرد. مسلم است که جامعه مطلوب و مدینه فاضله اسلام، همان امت واحده است و ویژگی برجسته آن اجتناب از افراط و تفریط و تأسی به رسول الله(ص) و عادل بودن است. امت اسلام امت وسط و آراسته به اخلاق الهی و پیراسته از حب و بغضهای دنیوی است.

قرآن مجید می‌فرماید: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ».(3)

در منطق روش قرآن امت مسلم، یگانه، متحد و متفق است و در مسیر عبادت پروردگار باید حرکت کند. اختلافهای طبیعی، تاریخی، فقهی، مرزی، سیاسی و کلامی هرچند زیاد باشد، نباید به ابزاری برای تفرقه و درهم شکستن قوام امت واحده تبدیل گردد. هنر مسلمانی در کوبیدن بر طبل دوگانگی و جدایی نیست، بلکه هنر مسلمانی مشارکت موحدانه در ساختن بنای رفیع امت واحده است که نشانگر شکوه اسلام و عظمت شریعت محمدی(ص) است. از همین رهگذر معنای بلند و سرشار از حکمت آیه شریفه « وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ... »،(4) درک می‌شود و انسان پی می‌برد که چگونه حبل الله وجه مشترک همه مسلمانان است و آویختن به این ریسمان اطمینان آفرین، اسباب نجات اهل قبله است. 

چه باید کرد؟ 

برای علاج بیماری تفرقه راهکار قرآن روش و همانا اعتصام بحبل الله و اجتناب از تنازع و حرکت آگاهانه به سمت همبستگی اسلامی است. پیروان مذاهب اسلامی برای دستیابی به وحدت، لازم نیست که از مذهب خود عدول کنند و به اسلام بلامذاهب روی آورند. بلکه آنان با حفظ موازین فقهی و کلامی خود می‌توانند بر مشترکات دینی تکیه کنند و از دامن زدن به اختلافها خودداری ورزند.

قرآن مجید می‌فرماید: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ».(5) 

وقتی منطق قرآن اقتضا می‌کند که مسلمانان با اهل‌کتاب روی مشترکات به وحدت برسند، به طریق اولی مسلمانان می‌توانند با همدیگر متحد شوند و همدیگر را به ظلمات تفرقه سوق ندهند. برای حل مشکل تفرقه در جهان اسلام دو دسته راهکار اولویت دارند. دسته اول راهکارهای دانشی و بینشی است و دسته دوم راهکارهای کنشی و اجرایی است. به موجب چاره‌اندیشیهای نوع نخست باید نگاه و طرز تفکر مسلمانان نسبت به همدیگر اصلاح شود تا جاذبه و دافعه درستی پیدا کنند و از مزایای معیت با رسول الله(ص) در حد مطلوب برخوردار گردند.

خداوند حکیم می‌فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ...».(6)

اقتضای همراهی با رسول الله(ص) دافعه نسبت به کافر معاند و مستکبر و جاذبه نسبت به همکیشان و مسلمانان است. اصلاح در نظام نگرش امت، بر عهده مصلحان و عالمان ژرف اندیش نظام آموزشی و حوزه‌های علمیه و دانشگاههای جهان اسلام و رسانه‌ها و مراکز تولید اندیشه است. مقام معظم رهبری در ترسیم برنامه انقلاب اسلامی می‌فرماید: «سیاست نه شرقی و نه غربی، حمایت از مستضعفان و مظلومان، دفاع از وحدت و حرکت امت بزرگ اسلامی و فایق آمدن بر عوامل اختلاف و دوگانگی مسلمانان در سطح جهان و مجاهدت برای ایجاد مدینه فاضله اسلامی و تکیه بر جانبداری از قشرهای محروم و کوخ نشین و به کار گرفتن همه عوامل و امکانات برای بازسازی کشور در سطح داخل کشور، خطوط اصلی برنامه ماست. هدف اصلی از این همه، زنده کردن دوباره اسلام و بازگشت به ارزشهای قرآن است و ما یک سر مو از این هدف عقب نخواهیم نشست». این اندیشه سترگ و افکار دیگر مصلحان جهان اسلام، معیارهای روشنی برای اصلاح نظام فکری مسلمانان و تنظیم جاذبه و دافعه آنان بر وفق تعالیم قرآن و مصالح امت اسلامی است. برون داد این تفکر، پرورش شهروند برای جهان اسلام در مقیاس امت واحده است. به موجب چاره‌اندیشی نوع دوم، باید ساختارهای جهان اسلام را بازنگری و اصلاح کرد و سازوکارهای جدیدی به وجود آورد. دنیای استکبار در روند جهانی کردن و جهانی سازی به جای جهانی شدن،(7) از سازمانهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، پولی و اجتماعی متعدد و پیشرفته‌ای استفاده می‌کند و نظام لیبرال دموکراسی را به روشهای مختلف به عنوان کامل‌ترین روش زندگی نمایان می‌سازد. لیکن در جهان اسلام هنوز ما به نهادهای کم‌بازده بسنده کرده‌ایم و رجال سیاسی و حقوق و دینی ما دست به نوآوری نزده‌اند، در حالی که جهان اسلام در عصر بیداری اسلامی ظرفیت آفرینش نظامهای ارتباطی، فکری، سیاسی و اقتصادی روزآمدی را دارد و باید آستین همت بالا زد و به ساختار آفرینش پرداخت.

 

پی‌نوشتها

1. هود، 118و119.

2. آل عمران، 105.

3. انبیاء، 92.

4. آل عمران، 103.

5. آل عمران، 64.

6. فتح، 29.

7. Globlization

 

موارد مرتبط

0 نظر