جمعه 6 ارديبهشت 1398 20 شعبان 1440 Friday 26 April 2019

.

.

.

طبیعت اختلاف، حکمت اتفاق
1397/06/13 86

طبیعت اختلاف، حکمت اتفاق

طبیعت اختلاف، حکمت اتفاق

دکتر سید احمد زرهانی

با نگاهی دقیق به چهره هستی، نمونه های زیادی از اختلاف در عالم مشاهده می‌‌شود. از اختلاف شب و روز و پشت سر هم افتادن آن گرفته تا جانشینی نسلهای نو به جای نسلهای کهن، نشانه‌‌هایی از اختلافهای طبیعی در آفرینش است.

در پنج قاره، انسانها با رنگها و نژادها و زبانهای مختلف زندگی می‌‌کنند و ضمن آنکه همه انسانها از فطرت الهی و قدر مشترک عقل و هدایت الهی و سرشت آسمانی برخوردارند، در رفتار و گفتار و ساختار فرهنگی و اجتماعی با هم فرق می‌‌کنند و از رهگذر همین تفاوتها امکان تعارف و شناسایی اقوام و ملل مختلف فراهم می‌شود. این قبیل اختلافهای طبیعی و تفاوتهای فردی، ریشه در تدبیر خداوند برای تمشیت امور بشر دارد و در جای خود جزء لا ینفک آفرینش به شمار می‌‌آید. خداوند سبحان می‌‌فرماید: «... نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوه الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتخذ بعضهم بعضا سخریا...»[1] این اختلاف طبیعی در بهره‌‌وری از موهبتهاي زندگی است كه باعث تحرک اقتصادی و تلاش فکری ابنای نوع می‌‌شود و آنان را به کارآفرینی و استخدام یکدیگر و پیشرفت ترغیب می‌کند.

اگر این اختلاف طبیعی نبود، جامعه بشري در مساوات و همسانی مطلق راه به جایی نمی‌‌برد و در فضای راکد متوقف می‌‌گردید و استمرار حیات اجتماعی میسر نبود.

علامه طباطبایی در المیزان در ذیل این آیه می‌‌فرماید: «خدای تعالی در قرآن کریم این اختلاف را به خود نسبت داده و در هیچ جایی از کلام خود آن را مذمت ننموده، مگر در مواردی که این اختلاف آمیخته با هوای نفس و بر خلاف هدایت عقل باشد. مانند اختلاف در دین، چون خدای سبحان، دین را یک مسئله فطری دانسته و فرموده: بشر مفطور بر معرفت و توحید خداست.»[2]

به همان اندازه که اختلاف طبیعی سودمند است، اختلاف در دین که ریشه در نفسانیات و عقل ستيزی دارد، خطرناک و زیان‌‌بار است. اختلاف طبیعی در سازماندهی نظامهای هستی، نقش آفرین است و اختلاف در دین،  تفرقه و طغیان و آشفتگی به بار می‌آورد. راه رهایی از اختلاف در دین و دستیابی به اتفاق و اتحاد، تمسک به حبل الله و تمرکز بر مشترکات دینی است. خداوند می‌فرماید: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا...»[3]  نتيجه اعتصام به حبل الله، پیوند دلها و یگانگی به جانها به دست خدای مهربان و حکیم است. ره‌‌آورد اعتصام به حبل الله، راه یابی به عالم روشن برادری و اخوت و رهایی از پرتگاه آتش و جهنم عداوت و برادرکشی است. قرآن مجید، عامل پیوند و همبستگی مسلمانان جهان است و مانند رودخانه‌ای است که از بستر دلهای مسلمانان در همه عصر‌ها حرکت می‌کند. اگر جان ما از این آب حیات سیراب شود و همه با هم قائلان به یگانگی خدای متعال و رسالت پیامبر اکرم (ص) را مؤمن و همه مؤمنان را برادر و برابر بدانیم، امت محمدی (ص) از زیر سلطه اجانب، خارج می‌شود و بارقه‌‌های تمدن جدید اسلامی جهان خسته از ظلمت مادیگرایی را روش می‌کند و مسلمانان از چنگال استکبار و استضعاف نجات می‌یابند. در دو خزانه جاودان قرآن و عترت و سنت نبوی (ص) آن قدر گهرهای ناب وحدت آفرین وجود دارد که مسلمانان می‌توانند با بهره مندی از آنها دست از زخارف غرب بردارند و بطانه جهان اسلام را از تعرض اجانب مصون سازند. همراهی دست خدا با جماعت به این معنی است که اگر پراکنده شویم، شیاطین و طاغوتهاي روزگار، ما را شکار می‌کنند و به جان هم می‌اندازند.

در طبیعت اختلاف نفسانی، سرکشی و طغیان نهفته است. خداوند حکیم می‌فرماید:«...فما اختلفوا الا من بعد ما جاء‌‌هم العلم بغیاً بینهم...».[4] اگر علم لا ینفع و ناقض با وسوسه و تسویل نفس جمع شود، سر از آتش افروزی در وادی اختلاف و تفرقه در می‌‌آورد و جامعه را مبدل به میدان تاخت و تاز معاندان و سلطه گران می‌‌کند. از دیدگاه قرآن مجید، استمرار تمدنها مبتنی بر مصلح باقی ماندن مردم است و ره‌‌آورد این اصلاح‌‌گری، اهتمام برای برخورداری از رحمت و هدایت الهی برای حل اختلافات دینی و اجتماعی است و یکی از اهداف آفرینش انسانها، دستیابی به اتفاق و اتحاد در پرتو رحمت و هدایت الهی است؛ یعنی فلسفه حیات انسانی، تلازم و تناسب با حکمت اتفاق و اتحاد انسانهای الهی در پرتو رحمت و هدایت پروردگار دارد. خداوند سبحان می‌‌فرماید: «و ما کان ربک لیهلک القری بظلم و اهلها مصلحون*و لو شاء ربک لجعل الناس امه واحده و لا یزالون مختلفین* الا من رحم ربک و لذلک خلقهم...»[5]

از این آیات شریفه استنباط می‌‌شود که اقوام مصلح و تمدنهای سالم، آسیب ناپذیرند و اختلاف در برداشتهای دینی در طبیعت جوامع وجود دارد و راه رستن از ورطه اختلاف و تفرقه، اصلاح‌گری مبتنی بر رحمت و هدایت الهی است و اساساً هدف خلقت، همین به خدا پیوستن برای رستن از آتش اختلاف است و در غیر این صورت، جهنم آماده استقبال از دور‌‌شدگان از رحمت و هدایت خداوند است. هر چند ساحت علمای الهی اعم از مسلمان و پیرو‌‌ان سایر ادیان ابراهیمی در طول تاریخ از تفرقه آفرینی پاک بوده است و سرآمد مصلحان از بین عالمان دین برخاسته‌اند، اما کسانی از بین قدرتمندان بدون تعلق خاطر به ادیان الهی و یا از سر دنیا‌‌مداری به نام دین در مقابل نهضت انبیاء ایستاده‌اند و کژ راهه را به نام طریق هدایت به ساده دلان نشان داده‌‌‌اند و از این رهگذر، مصائب زیادی برای امتها به بار آورده‌اند. قرآن مجید می‌‌فرماید:«و کذلک جعلنا فی کل قریه اکابر مجرميها لیمکروا فیها و ما یمکرون الا بانفسهم و ما یشعرون»[6] عالمان و مصلحان جهان اسلام، برای آنکه ابتکار عمل به دست اکابر دروغین نیفتد و مجرمها جای مصلحها را نگیرند و اختلافات منتهی به برادر کشی نشود، شایسته پرچمداری بیداری مسلمین و آگاهی دادن به خفتگان وغافلان می‌باشند و این همان ارث انبیاء عظام الهی است که به آنان رسیده است و ثمرۀ این میراث سترگ، اتحاد در پرتو خورشید یکتاپرستی و توحید است. برخورداری از رحمت و هدایت الهی، مستلزم شرح صدر و بلند نظری است. همان موهبتی که خداوند به پیامبر اکرم (ص) عطا فرمود و حضرت موسی (ع) برای درهم شکستن اقتدار کاذب فرعون، آن را از خدا درخواست کرد. باران هدایت الهی بر سینه‌ها باز می‌بارد «افمن یرد الله ان یهدیه يشرح صدره للاسلام...»[7] وقتی دلها گسترش یابند و سینه‌ها آماده پذیرش نور اسلام گردند و جوانه‌های هدایت و رحمت الهی بر صفحه روانها مجال رویش پیدا کنند، زنگار غل پاک می‌شود و مؤمنان از دست و زبان و قدرت همدیگر ایمن و مصون می‌مانند. به امید روزی که آفتاب حکمت اتفاق در پرتو هدایت الهی جانهای ما را درخشان‌تر کند و طليعه امت واحده را به ارمغان آورد.


[1] زخرف،32.

2الميزان،ج11،ص81.

3آل عمران،103.

4جاثيه ،17.

5هود،117-119.

6انعام،123.

7انعام،125.

0 نظر

  1. محبوب‌ترین‌ها
  2. آخرین‌ها
  3. ویژه‌ها